گزارش‌های خبری

پرسه در پس‌کوچه‌های فضای مجازی به‌جای کوچه‌نشینی‌های قدیم

از مدرسه که برمی‌گشتم وقتی وارد کوچه می‌شدم استرس وجودم را می‌گرفت، زنان همسایه در میانه کوچه دور هم جمع بودند و من باید از کنار آنها رد می‌شدم، از ابتدای کوچه تا زمانی که وارد خانه می‌شدم زیر ذره‌بین نگاهشان بودم؛ خوشم نمی‌آمد که سوژه حرف‌های آنها شوم.

از قضا یکی از بانوان پای ثابت کوچه مادرم بود که به اتفاق دوستانش هر روز عصر با دیگر زنان همسایه در کنار ورودی یکی از خانه‌ها دور هم جمع می‌شدند و از تلخی و شیرینی‌‌‌های روزگار با هم سخن می‌گفتند.

آن سالها، تازه دوره ابتدایی را طی می‌کردم و همکلاسی‌هایم مثل من مسئله کوچه نشینی همسایه را داشتند و به من گفته بودند وقتی وارد کوچه می‌شوی بانوان همسایه، انگشتانشان را به سمت تو دراز می‌کنند و تو را سوژه می‌کنند و من هم باورم شده بود!

به خودم می‌گفتم حتما یکی از آنها می‌گوید چقدر نحیف و لاغر است، دیگری می‌گوید چرا رنگش پریده و سومی‌هم از سنگینی کیف مدرسه من خواهد گفت و آن دیگری هم از برادرم که تازه به خانه بخت رفته بود و من همه این‌ها را از زبان همکلاسی‌‌‌های دوران کودکی ام شنیده و باور کرده بودم.

فرار از چشمان تیزبین و کنجکاو

لذا وقتی وارد کوچه میشدم به دنبال راهی بودم که از چشمان تیزبین و کنجکاو همسایه‌ها فرار کنم، سعی می‌کردم کوچه را دور بزنم و از راه دیگر بروم اما نمیشد و تنها همین یک راه را داشت.

کوچه‌نشین زنان حکایتی است که در اغلب کوچه‌‌‌های قدیمی‌شهر یزد و دیگر شهرهای استان وجود داشت و همه به آن عادت کرده و خو گرفته بودند، اگرچه مانند چند دهه قبل و به خصوص در محله‌‌‌های جدید شهرها وجود ندارد و اما هنوز به طور کامل تعطیل نشده و این روزها در برخی محلات قدیم، گروه‌هایی از بانوان را می‌تواند دید که دور هم جمع می‌شوند و از هر دری سخنی می‌گویند.

بعدها فهمیدم که همین زنانی که در تصور کودکانه ما در کمین ما بچه‌ها بودند تا سر و پای ما را برانداز و در مورد ما اظهار نظر کنند، برای کمک به همدیگر، ذکر خاطرات، گذران وقت و رساندن خبرهای جدید کوچه و محله دور هم جمع می‌شدند.

حال و هوای کوچه‌‌‌های قدیمی‌شهر

شاید در میان صحبت‌‌‌های آنها کار به غیبت و شایعه هم ختم می‌شد اما حال و هوایی داشت که برای همیشه در خاطر من و دیگر همکلاسی‌‌‌های آن روز و مردان بزرگ امروز مانده است.

“کوچه نشینی” از خرده فرهنگ هایی است که به مرور زمان در کوچه پس کوچه‌‌‌های خشتی و گلی یزد رنگ باخته و در میان نسل جدید جای آن را  اینترنت، فضای مجازی و تفریحات دیگر گرفته است، تفریحاتی که از کنار آن ممکن است برخی معضلات اجتماعی سر بر آوردند.

آن روزها در برخی از خانه‌ها فقط یک تلویزیون سیاه و سفید کوچک بود که در ساعت محدودی برنامه پخش می‌کرد که تصاویر آن نیز اغلب به شکل مناسب دریافت نمی‌شد و لابلای شبکه برفکی، تصاویر مبهمی‌دریافت می‌شد و در کنار آن هم فقط چند روزنامه وارد شهر ما می‌شد.

سیستم اطلاع رسانی قوی از اخبار محله

حضور زنان میانسال و مادران مسن در کوچه‌ها یکی از ابزارهای مطلع شدن از خبرهای تازه بود و آنها اینگونه خبرهای دست اول را به گوش خانواده‌ها و اهل محله می‌رسانند، کوچه‌نشینی بانوان یزد در سالهای نه چندان دور، هر چند گاهی با سرزنش شهروندان، رهگذران و عابران روبرو بود اما یک سیستم اطلاع‌رسانی قوی از اخبار مورد علاقه آنان را ایجاد کرده بود.

بانوان یزدی در کوچه پس کوچه‌‌‌های خشتی و گلی این شهر با دورهمی‌ خو گرفته بودند و امکان نداشت از کوچه‌ای عبور کنی و چند بانو را در کنار هم در حال گفتگو نبینی، خیلی از رهگذران و عابران و حتی زنان جوان و تحصیلکرده ای که از این کوچه‌ها می‌گذشتند از جمع شدن بانوان خانه دار و اغلب کم‌سواد و بی‌سواد به دور هم گله داشتند.

جدیدترین اخبار محله

اما ما و آنها از یک نکته کلیدی غافل بودیم و آن اینکه جدیدترین اخبار روز محله و شهر در این دورهمی‌ها در میان بانوان رد و بدل می‌شد و آنها پس از ورود به خانه، این اخبار را به گوش دیگر اعضای خانواده می‌رساندند ضمن آنکه معضلات و پیامدهای منفی فضای مجازی نیز در آنها نبود.

هر چند کوچه نشینی زنان در روزگار فعلی مانند گذشته نیست و به صورت موردی می‌توان بانوان را در کوچه‌‌‌های خشتی و گلی مشاهده کرد اما هنوز هم در برخی محلات قدیم، بانوان به صورت یک نفره یا چند نفره در محله می‌نشینند و با هم گفت و گو می‌کنند.

خیلی‌ها معتقد بوده و هستند که کوچه نشینی بانوان منجر به پخش شایعات و برخی ناهنجاری‌ها مثل غیبت هم می‌شد اما نباید از محاسن این دورهمی‌ها هم غافل بود، در این زمینه با برخی کارشناسان، فعالان اجتماعی، روزنامه نگاران و یک بانوی قدیمی، همکلام شدیم تا از حال و هوای کوچه نشینی بانوان در آن روزهای بگویند و اینکه کوچه نشینی در آن روزها بهتر بودیا سرگرم شدن با فضای مجازی در این روزها؟!

توجه به نقش رسانه‌ای زنان کوچه‌نشین

عضو هیات علمی‌بخش تعاون و رفاه اجتماعی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه یزد در این خصوص به خبرنگار ایرنا گفت: بهتر است پیش از آنکه درباره کارکردها و محاسن و معایب کوچه نشینی زنان صحبت کنیم، چرایی و دلایل و عوامل آن را بشناسیم، به اعتقاد من کوچه نشینی زنان معلول یک سری عواملی است که ابتدا باید در بستر تاریخی و فرهنگی آن مورد فهم قرار گرفته و سپس به کارکردهای آن پرداخته شود.

دکتر سید محسن موسوی یکی از کارکردهای مثبت کوچه نشینی را اطلاع رسانی و نقش زنان بعنوان یک عنصر رسانه‌ای دانست و گفت: دورهمی‌های بانوان، محلی برای انتقال اطلاعات بود که این موضوع نقطه مثبتی است.

وی انتقال اطلاعات میان خانواده‌ها و افراد محله را در زمانی که رسانه‌ها به شکل کنونی و فضای مجازی وجود نداشت مهم دانست و گفت: همچنین خانواده‌ها با این دورهمی‌های زنانه از احوال یکدیگر خبردار می‌شدند که کارکردهای مثبت این نشست‌ها بیشتر از کارکرد منفی آن بوده که انتقال اطلاعات، مطلع شدن از احوال یکدیگر، حمایت از نیازمندان و حل مشکلات آنها از جمله این کارکردها بوده است.

کوچه‌نشینی در یزد، سابقه ۹۰ ساله دارد

موسوی در ادامه در مورد علل و عوامل کوچه نشینی هم گفت: بطور کلی باید بگوییم کوچه نشینی زنان در یک دوره خاص و کوتاه تاریخی در کشور ما افزایش پیدا کرد؛ از یک دوره ای به بعد، با ورود نهادهای مدرن و دولت‌‌‌های رفاهی به کشور و تغییر تقسیم کار جنسیتی بین زن و مرد که در آن “مرد نان آور” و “زن خانه دار”، به عنوان الگوی اصلی و غالب در نظم جنسیتی پذیرفته شد، امری به نام فراغت زنان در ساعت هایی از روز معنا پیدا کرد و کوچه نشینی زنان نیز حاصل همین تحولات و دگرگونی هاست.

به گفته وی این دوره که قدمت آن به بیش از ۹۰ سال نمی‌رسد با تحولاتی در سبک زندگی خانواده‌ها در بخش‌‌‌های مختلف که به تدریج پدیده ای به نام فراغت زنان را بوجود آورد، همراه بوده است.

این استاد دانشگاه، برخی از این تحولات را تأمین مایحتاج منزل از بیرون و بواسطه درآمدی که مردان خانه کسب می‌کردند، سپردن آموزش فرزندان به نهادهای آموزشی و تادیبی، کاهش نرخ باروری و رشد خدمات زیربنایی برشمرد.

موسوی افزود: همچنین تغییر و انتقال تدریجی از الگوی “خانواده‌‌‌های گسترده” که در آن شبکه گسترده روابط خویشاوندی، نیازهای ارتباطی زنان در داخل خانواده تأمین می‌کرد به الگوی “خانواده‌‌‌های هسته‌ای” در کاهش ارتباطات درون خانوادگی و گسترش ارتباط زنان به دایره وسیع تری از خانواده در پی داشت.

اشتغال و فضای مجازی، مهمترین عوامل کم شدن کوچه‌نشینی

وی اضافه کرد: تا اینجا به این دریافت رسیدیم که کوچه نشینی زنان را می‌توان از طریق رشد اوقات فراغت زنان که از یک دوره ای رو به فزونی گذاشت، تبیین کرد، حال این سوال مطرح می‌شود که با وجود تداوم و توسعه اوقات فراغت زنان در طول دهه‌‌‌های گذشته، چرا سال به سال شاهد کم رنگ شدن این پدیده در سطح جامعه هستیم.

موسوی ادامه داد: بررسی دقیق این موضوع، کار علمی‌را طلب می‌کند ولی بطور کلی می‌توان دو عامل اصلی برای این مسأله ذکر کرد؛ اول رشد اشتغال زنان و حضور گسترده تر آنان در جامعه و دوم که پدیده ای متأخرتر از اولی است رشد فضای سایبر و شبکه‌‌‌های اجتماعی مجازی است که هم وقت زیادی از زنان به خود اختصاص می‌دهد و هم بخش عمده نیازهای ارتباطی و اطلاعاتی آنها را تأمین می‌کند.

رشد شبکه‌‌‌های مجازی و توجه بیشتر به موضوعات فرا محله‌ای

به گفته وی با رشد این شبکه ها، امر محلی جای خود را به امر ملی و فراملی می‌دهد و ضمن رشد آگاهی‌ها و توسعه توانایی‌‌‌های زنان، سبب ساز بی اطلاعی و بی تفاوتی نسبت به موضوعاتی که تا قبل از آن محور توجه قرار می‌گرفت، شده است.

عضو هیات علمی‌دانشگاه یزد گفت: این را هم باید اشاره کرد که کنار رفتن کوچه نشینی و جایگزینی آن با فضای به اصطلاح مجازی، امری است که باید در کنار بسیار از عوامل دیگر مورد فهم قرار گیرد عواملی از قبیل شهرنشینی، حاشیه نشینی، مهاجرت‌‌‌های گسترده درون شهری و بین شهری و همچنین تغییر در فضای فیزیکی و کالبدی شهر، موجب شده، چیزی به نام ثبات و تداوم، بی معنا و احساس تعلق به محله و دیگران که شرط اصلی پاگرفتن یک فرآیند گفتگو به شمار می‌آید، کمتر و کمتر شود.

موسوی تاکید کرد: بر این عوامل، باید عامل دیگری نیز افزود که همه ما در زندگی شخصی و اجتماعی در حال تجربه آن هستیم و آن نوسانات شدید اقتصادی و نگرانی‌ها و تشویش‌‌‌های ناشی از آن است.

حفظ دارایی در فضای ناامن اقتصادی جامعه

وی گفت: وقتی که هم من و هم همسایه من نگرانی مشترک مان این است که آیا ترامپ پیروز انتخاب آمریکا خواهد بود یا بایدن و بلافاصله بعد از آن باید واکنش‌‌‌های داخلی را رصد کنیم و تمام سعی مان این باشد که دارایی مان در این فضای ناامن، نیست و نابود نگردد، جا و آرامشی برای گفتگو درباره دیگران نزدیک و پرداختن به امر محلی نمی‌ماند.

موسوی یادآور شد: در مجموع اگر بخواهم توصیه ای در این زمینه داشته باشم، این نخواهد بود که کوچه نشینی زنان احیا شود و یا حتی کارکردهای مورد انتظار آن از جمله ایجاد نظم و امنیت محلی به روش‌‌‌های جایگزین مورد توجه قرار گیرد. توصیه من این است که سرنوشت امر محلی مان را اینگونه تمام و کمال، به امر فرامحلی فروگذار نکنیم و سطح مشارکت جویی داوطلبانه خود را در سطح محلی نیز بالا ببریم.

به گفته وی مسائل و آسیب‌‌‌های اجتماعی، مشکلات زیست محیطی، مشکلات محرومان و نیازمندان همه و همه چیزهایی هستند که دارند در همین منطقه و محله ما اتفاق می‌افتند و خیلی از ماها بی خبر از آنها هستیم؛ دولت و سیاست گذاران نیز باید بستر و امکانات لازم را برای مشارکت هرچه بیشتر و موثرتر زنان و مردان در این زمینه‌ها فراهم کنند.

پاتوق‌های کوچه‌ای، جایی برای اطلاع رسانی بود

یک فعال اجتماعی در سازمان‌‌‌های مردم نهاد یزد هم با تایید اثرات مثبت اطلاع رسانی در میان افراد کوچه نشین یزد گفت: کسی نمی‌تواند منکر تاثیر مثبت پیام رسان‌ها در تغییر سبک زندگی شود.

“شکوه نیک نظر” به خبرنگار ایرنا گفت: در گذشته‌‌‌های نه چندان دور، جایی در محله‌ها برای جمع شدن بانوان و آقایان محله وجود داشت که به آن “پاتوق” می‌گفتند و اهالی محل در ساعاتی از روز در این پاتوق می‌نشستند و اخبار محله و شهر را به اطلاع هم می‌رساندند؛ این مکان‌ها بعضا در کارگشایی افراد محله و معرفی آنها برای امور مختلف و حتی محل انتقال هنر و مهارت‌ها در بین بانوان نیز محسوب می‌شدند، مانند هنر آشپزی، خیاطی، گلدوزی و حتی هنری مانند دف نوازی.

به گفته وی این کنار هم نشستن‌‌‌های کوچه‌ای، معضلاتی هم به دنبال داشت که تجسس، شایعه‌ سازی، قضاوت‌‌‌های نادرست و غیبت از آسیب‌‌‌های آن این دورهمی‌ها محسوب می‌شد که با پیشرفت زندگی شهرنشینی و گسترش مراکز آموزشی و مهارت ورزی، همچنین افتتاح باشگاه‌‌‌های ورزشی، این رسم قدیمی‌یعنی کوچه نشینی،کم‌کم کنار رفت و جای خودش را به فضاهایی با شکل و شمایل جدید داد.

کوچه‌نشینی‌های مدرن!

مدیر مسوول روزنامه قدیمی‌و با سابقه “پیمان یزد” هم در این زمینه گفت: کوچه نشینی زنان یزدی در بسیاری از ابعاد، خوب و مثبت بوده است.

“محمد مسعود ارکان” با بیان اینکه هنوز صدای نفس‌‌‌های کوچه نشینی زنان در برخی محلات قدیمی‌یزد شنیده می‌شود، افزود: دورهمی‌های بانوان در گذشته که هنوز هم به صورت کمرنگ ادامه دارد موجب نقل و انتقال اخبار محله و یاری رساندن به یکدیگر می‌شد.

وی تاکید کرد: در آن سال‌ها در همه خانه‌ها تلویزیون نبود و آنهم فقط یک کانال داشت و مانند امروز، فضای مجازی وقت آنها را پر نمی‌کرد و لذا بانوان، روز خود را با همسایه‌ها سپری می‌کردند.

نقش کوچه‌نشینی‌های قدیم در افزایش ازدواج و کاهش طلاق

ارکان با یادآوری آمار بالای ازدواج و پایین بودن آمار طلاق و اعتیاد در آن سالها، گفت: این امر در همان شرایط کوچه نشینی حاکم بود، کوچه نشینانی که با پاک کردن سبزی و ذکر خاطرات خوب و بد خود، از دیگران راهنمایی گرفته و به دیگران راهنمایی می‌دادند و به این طریق وقت خود را سپری می‌کردند.

وی تفریحات آن زمان را بسیار ناچیز توصیف کرد و گفت: کوچه نشینی زنان در آن زمان یکی از تفریحات بود که بانوان داشتند و در سالهای اخیر، کوچه نشینی‌ها مدرن شده و به داخل خانه‌ها کشانده شده که پیامد آن چشم و هم چشمی‌خانواده‌ها و توقعات بالای فرزندان است که همین امر، معضلاتی را به دنبال داشته و دارد؛ آن روزها درد دلهای کوچه نشینان، ساده بود اما امروزه درد دل‌‌‌های خانگی، گران شده و گران تمام می‌شود.

به خاطر کوچه‌نشین‌ها، خانه خود را فروختیم!

یک بانوی روزنامه‌نگار میانسال یزدی که مخالف کوچه‌نشینی زنان است در این رابطه گفت: تنها مزیت دورهمی‌زنان در گذشته همان اطلاع رسانی و خبردار شدن از حال همدیگر بوده است.

“منصوره کاروی” افزود: کوچه نشینی بانوان موجب شد تا ما منزل شخصی خود را بفروشیم و به مکان دیگری متتقل شویم زیرا هر بار که می‌خواستیم وارد منزل شویم با دورهمی‌زنان در کوچه روبرو می‌شدیم و این برای ما خوشایند نبود.

وی تاکید کرد: البته با برخی از این زنان که همصحبت می‌شدم می‌گفتند “اگر دور هم جمع نشویم پس چکار کنیم؟ حوصله ما سر می‌رود و دوست داریم دور هم باشیم”.

وی با بیان اینکه امروزه کوچه نشینی به حداقل ممکن کاهش یافته اضافه کرد: این روزها حتی زنان مسن هم خود را با اینترنت و فضای مجازی سرگرم می‌کنند و کمتر در کوچه دور هم جمع می‌شوند.

موضوع‌‌‌های خبری دورهمی‌های محله‌ای

اما یک بانوی مسن یزد هم از لطف و صفای دورهمی‌و همنشینی‌های همسایه‌ها در سال‌‌‌های دور گفت که به گفته خودش اغلب روزها را با زنان همسایه در کوچه دور هم جمع می‌شدند و اظهار داشـت: در روزهایی که با همسایه‌ها در کوچه جمع می‌شدیم حرفهای زیادی برای گفتن داشتیم، خستگی در کار ما نبود و بر خلاف تصور عامه، غیبتی در کار نبود و اگر هم از کسی حرفی می‌زدیم از فرزندانمان بود که مادرانشان در جمع ما بودند.

“فاطمه شاهدی” در پاسخ به پرسش خبرنگار ما در مورد بحث اطلاع رسانی زنان کوچه نشین هم گفت: خبرهایی که میان ما رد و بدل میشد اغلب همان خبرهای ساده و محلی بود، ما سیاستمدار نبودیم که خبرهای سیاسی رد و بدل کنیم.

وی اضافه کرد: بیماری یا فوت ساکنان محله، عروسی ها، خیاطی، آشپزی و خریدهای بازار خود را پیش می‌کشیدیم و در مورد آنها صحبت می‌کردیم و اینها بیشترین خبرهای ما بود.

به گفته شاهدی گاهی این دورهمی‌ها در داخل خانه برگزار می‌شد و کار به پاک کردن سبزی برای پخت آش می‌کشید؛ یکی از همسایه‌ها سبزی‌ها را تهیه می‌کرد و بقیه هم او را در پاک کردن و شستن آن یاری می‌کردند.

صفای کوچه‌نشینی را بر فضای مجازی و معضلاتش ترجیح می‌دهم

وی ادامه داد: در آن سال‌ها مثل زمان کنونی تا این اندازه مراکز آموزشی و دانشگاه نبود و دختران یزدی هم بعلت بافت سنتی و مذهبی حاکم بر خانواده‌ها، تا چند کلاس بیشتر به مدرسه نمی‌رفتند و لذا شاغل هم نبودند و همین باعث میشد تا بخشی از اوقات فراغت خود را در کنار مادران خود در دورهمی‌های محله‌ای سپری کنند.

این بانوی قدیمی‌تصریح کرد: هنوز هم صفا و صمیمت دورهمی‌آن روزها را بر فضای مجازی و معضلات آن در عصر حاضر ترجیح میدهم.

و من هنوز در حال و هوای دوران کودکی هستم و دل تنگ آن روزها که با هراس و احتیاط از زیر ذربین نگاه زنان همسایه به خانه می‌خزیدم.

یزد- ایرنا- محمدحسین فلاح

نوشته‌‌‌های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می‌کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه‌‌‌های شما پردازش می‌شوند.

دکمه بازگشت به بالا